Тарихи сана белгілі бір дәрежеде барлық адамзат ұрпағына тән. Алайда, өткенге қатынас жасау, ол туралы ақпаратты алу әртүрлі, сондықтан біз тарихи сананың әртүрлі типі туралы ой тұжырымдай аламыз. Тарихи сана типтерінің арасындағы негізгі айырмашылық екі фактормен анықталады: біріншіден, өткеннің суретіне деген эмоциалық және рационалдық қатынастың әртүрлі дәрежеде болуы; екіншіден, жекелеген тарихи куәліктердің негізінде қайта жаңғыртылатын өткеннің суретінің шынайылығының дәрежесі.

Тарихты ғылым ретінде тану екіжақты пікірге ұшырады. Оның біріншісі тарих өткенді тану құралы емес дейді. Бұл пікірді жақтайтын М. Блок «Өткен өмірді ғылым нысаны деп танудың өрескел ой», – десе, У. Люси: «Тарихты өкенмен бірдей», – деп қарастыруға болмайды дейді. Ал, бұған қарама-қарсы пікірді жақтаушылар «Тарих – адамзатың көптеген ұрпақтары жинаған рухани-адамгершілік, мәдени және әлеуметтік тәжірибесі», – деп қарастырады (Семенникова Л.И.).

Тарих үдеріс ретінде өзара тығыз байланыстағы табиғат пен қоғамның дамуы болып табылса, тарих ғылым ретінде саналуан қырлары бар адамза қоғамының дамуы туралы ғылым болып табылады. Осыдан келіп, «тарих» ғылыының зертеу пәні тарихи кеңістік пен уақыт ішінде қарастырылатын адамдардың қызметі мен әрекеі, қоғамдағы қатынастардың барлығы.

Адам өткенін жақсы білмесе, болашаққа нық қадам баса алмайды. Тәуелсіз ел ретінде өткенімізді зерттеу, бұл күнге қалай келгенімізді, кімдердің арқасында жеткенімізді білу біз үшін өте маңызды. Сонау 1465 жылы қазақтың ең алғашқы хандары Жәнібек пен Керейдің хандықтың туын тікті. Бұл Қазақстанның өткенді білуге деген үлкен құлшынысын көрсетеді.

 Тарихқа көз жүгіртсек, талай қиындықтар мен тағдырдың соққылары қазақ халқының басына таяқ болып тигенін көреміз. Біз бүгінге көптеген сындардан өтіп келіп отырмыз. Ең алғаш туын тіккен елдің болашағы қашанда бұлыңғыр болатыны белгілі. Ол үшін құрылмақшы болып жатқан елге білгір де қайратты, парасатты көшбасшылар керек. ХV ғасырдың ортасы Моғолстан, Әбілқайыр хандығы т.б. мемлекеттердің дипломотиялық байланысы шиеленісіп тұрған қиын кезең болатын. Дәл осы уақытта Әбілқайыр хандығына сыйыса алмаған Керей мен Жәнібек қазақ халқының этникасын құрайтын көптеген ру-тайпаларды алып шығып, Шудың бойына Қазақ деген хандықтың туын тігеді. Алғашында халқының саны әрең жететін хандыққа сырттан төнетін қауіптер шаш етектен болған. Дегенмен, жоғарыда айтып өттік емес пе? Бір адам бір елді құтқара алады, дәл сол уақытта да Жәнібек пен Керей хандар Қазақ хандығын түрлі қауіптерден қорғап, болашаққа қарай жылжуына, дамуына жағдай жасады.

Қазақ хандығының жері бірнеше есе ұлғайып, халқының саны миллионға жеткен тұс – Қасым ханның дәуірі. Жалпы, қазақ үшін ең маңызды кезеңдердің бірі дәл осы тұс. Тарихта Қасым ханның есімі Қазақ хандығының күшеюі және нығаюымен тікелей байланысты. Жазба деректерге сүйенсек, Қасым хан 15-ші ғасырдың 70–90 жылдары Қазақ хандығының Сыр бойындағы қалалар мен өңірлері үшін жүргізген күрестерге белсене қатысады, басшылық етеді. Осы кезеңдегі оқиғаларды баяндайтын деректерде Қасым ханды «белгілі сұлтан және атақты баһадүр» деп атайды. Ширек ғасырға созылған Сыр бойы үшін күресте Қасым хан және Жәнібек ханның басқа да ұлдары Сығанақ, Сауран, Отырар, Сайрам түбінде бірнеше рет Шайбани хан әскерін тас-талқан етіп жеңеді.

Қазақ тарихында Қасым ханнан кейін де көптеген мықты хандар хандыққа билік жүргізді. «Есім ханның ескі жолы» деген заңдар жинағымен белгілі Есім хан, 600 әскермен 50 000 жоңғарға тойтарыс берген Жәңгір хан, қой үстіне бозторғай жұмыртқылаған заманды орнатқан және «Жеті жарғы» атты заңдар жинағын шығарған Тәуке хан, дипломатияны шебер пайдалана білген Абылай хан, ең соңғысы орыс әскерлерін тентіреткен Кенесары хандардың есімі қазақ тарихында алтын әріптермен сақталды. Бұлар хандық үшін көп еңбек сіңіргендер. Кейіннен Кеңес үкіметі орнаған тұста алашордашылардың көсемі Әліхан Бөкейхановтың, Қазақ КСР-ін 40 жыл басқарып, 40 қала тұрғызған Дінмұхамед Қонаевтың орасан еңбегі ерекше.

Кеңес үкіметі құлап, елдер тәуелсіздік алып жатқан тұста етек-жеңін жинай біліп, қазақты қиын кезеңнен алып шықан бүгінгі Президентіміз Н.Назарбаев екені белгілі. Сонау 90-шы жылдардың орта тұсында ішерге тамақ, киерге киім таппай қалған кезеңде осындай көшбасшымыздың болуы қазақ халқының бағы еді. Бүгін Тәуелсіз Қазақстан дүниежүзіне ықпал ете алатын, беделі зор, бейбітшілікті ту еткен ерекше қонақжай халық болып өмір сүріп жатыр. 18 миллион халқы бар еліміз тарихын тіктеп, болашаққа қарай нық қадаммен келе жатыр. Сондықтан осы күнге шүкіршілік етуіміз керек. 

Қазақ фольклорының құрамында жалпы мазмұны мен көркемдiгi, кейiпкерлерi мен сюжеттiк құрылымы жағынан дәстүрлi ұлттық эпостан бөлек, ерекше болып келетiн және сан жағынан да үлкен бiр топ құрайтын шығармалар бар. Олардың атауы – дастандар. Әдетте, дастандарды бiз шығыстан келген дүниелер деп есептеймiз. Солай екенi даусыз. Алайда, бұл жағдайды тек бiр елдiң екiншiге әсерi ғана деп түсiнуге болмайды. Мәселенiң түбiрi тереңiректе. Бiрiншiден, қазақ халқы ешқашан томаға-тұйық ғұмыр кешкен емес. Ол да шығыс халықтарының бiрi ретiнде, тiптi солардың бiразымен туыстас болғандықтан да, бүкiл шығыс мәдениетiне ортақтас мұрагер, сол мәдениеттi жасаушылардың бiрi. Демек, бұл жерде «шығыстың әсерi» деген сөз – белгiлi дәрежеде шартты ұғым. Екiншiден, кейiнгi замандарда бөлектенiп кеткен шығыс халықтары әр түрлi сая­си, мәдени, қоғамдық жағдайда болды да, олардың әдебиетi мен фольклоры өзiндiк сипат алды. Мiне, осы тұста қазақ мәдениетi шығыстың көне заманғы және орта ғасырдағы мәдениетiнен басқаша түрде дамыды. Ал, жаңа заманда қазақ халқы өзiнiң төл мәдениетiмен қатар шығыстың фольклоры мен әдебиетiн де жатсынған жоқ, кәдесiне жаратты. Мұны сол кездегi қазақ қоғамының болмысы мен рухани сұранысы қажет еткен едi.

Дастан – көптеген Шығыс пен Оңтүстiк Азия елдерiне ортақ фольклорлық әрi әдеби жанр. Кейбiр елдердiң, айталық, Иран, Үндi, Пәкiстан, Орта Азия мен Кавказ жұртының ерте замандардағы фольклорында, сондай-ақ орта ғасырлардағы классикалық әдебиетiнде дастан деп қаһармандық және ғашықтық мазмұндағы iрi шығармаларды, тiптi Фердаусидiң «Шаһнамасындағы» жекелеген көлемдi бөлiмдерiн де атаған. Сонымен бiрге дастанға ауызша туып, ауызша тараған эпикалық туындыларды да және «Сейфүлмәлiк» тектес ғажайып сипаттағы шығармаларды да жатқызған.

Қазақ даласына дастан ерте кезден-ақ, сонау Дештi Қыпшақ заманында, парсы әдебиетi мен фольклорының үлгiлерiмен бiрге келген деп саналады. Парсы дастаны көп жағдайда тек қана қара сөз немесе тек өлең түрiнде баяндалған. Ал, қазақ дастаны, негiзiнен, жыр үлгiсiнде, iшiнара қара сөз араласқан түрде, мiндеттi түрде әндете, домбыраның сүйемелдеуiмен орындалған. Рас, ХIХ ғасырдың соңында жарық көрген дастандарды ел арасындағы сауатты адамдар домбырасыз, бiрақ әуенмен оқитын болған. Бұл машық ХХ жүзжылдықтың екiншi жартысына дейiн жалғасты.