«Ар-намыс керек адамға»

Оқушыларға ар, намыс, жігер, абырой туралы түсініктерді насихаттап, қиянат жасамау құндылығын дамыту барысында мектебімізде оқушы бойында адамгершілік қасиеттерінің қалыптасуына, жақсы азамат болуына ықпал ету барысында тәрбиелік жұмыстары атқарылуда.

Намыс адамның жан дүниесі мен Отанының, отбасының, ұлтының, қоршаған орта мен қоғамының мәнін сезінуімен оянып, соның амандығы мен бүтіндігі үшін күресінен көрініс табады. Өзін-өзі танудан бастау алған адамның рухани ізденісі оның қоршаған ортасын меңгеруіне ұласады. “Малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы” деген қағидадан көрініс тапқан, яғни ар-иманның қадірін білумен айқындалатын намыстың бір түрі адамның адамдық келбетін айқындайтын асыл қасиеті. Адам өз бойындағы ең асыл құндылық иман, ар-ождан қазынасы екенін танып білгеннен кейін, оны қорғау, ұлғайту қамымен ғылым, білім іздеп еңбектенсе ол шын мәніндегі намысты тапқаны күмәнсіз.

Намыстың тағы бір көрінісі – қоғамдағы өз орнын белгілегеннен кейінгі қауым алдындағы өзінің адамдық борышы, халқына еңбек ету бағытындағы адамның отансүйгіштік сезімі. Бұл оның ұлттық құндылықтарын түйсінуінен, туған халқымен етенелігін сезініп, оның рухани мұраларына деген риясыз ықыласынан және туған елін қорғауға ұмтылысынан байқалады. Сондай-ақ отбасының мұң-мұқтажын қамтамасыз ету және оны қорғаумен байланысты намыс тағы да көрініс береді. Адам өзі қымбат деп білген нәрсесін неғұрлым қастерлеп, құрметтесе және оған сүйіспеншілік сезіммен қараса – бұл намыстың белгісі. Демек, намыс адамға тән асыл ізгі махаббат сезімімен тығыз байланысты. Махаббат намыстың сезімдік қайнары болса, намыс махаббаттың құндылықтық мәні, әрекеттік қыры. намыс адамның жігерін жанып, ерлік пен тәуекелге жетелейтін, табандылығын арттырып, қажыр-қайрат беретін қуат.

Жігер жоғары психикалық функцияны дамытудың негізі болып саналады. Нейропсихологтың сөзінше, ақыл-ой дамуы кем балаларда жігер эмоция төмен болуы мүмкін.

"Бала өзінің жігерін қолына алып, зейін концентрациясын ұстай алмайды. Себебі жігер компоненті өте әлсіз", - дейді маман. 

Мінез күші

"Жігер компоненті бала кезден тәрбиеленеді. Бала есейген кезде тәрбиелеймін деп ойласаңыз, ол қиынға соғуы мүмкін. Оны кішкентай кезінде белгілі бір дағдымен тәрбиеленген бала ғана жеңіл өткереді. Өзінің жігер компонентіңді қосқан кезде бала шыдауға тырысады", - дейді назгина Мирза. 

Оның айтуынша, заманауи балаларын қалағанын бірден алып, есейгенде соңына дейін шыдай алмайтын, күш салып жұмыс істемейтін адамға айналады. 

Көп жағдайларда біз өз қабілеттеріміз бен дағдыларымызды аса оптимисттік түрде бағалаймыз. Бірақ біз өзімізді көп нарсеге қабілетіміз жетеді деп есептесек те, көптеген жағдайда өз-өзімізді басқара алмаймыз.

Ерік-жігер – дағдылардың ең маңыздысы болып табылады. Күнделікті өмірдің еліктіргіш жақтарына көңіл аудармай, өз-өзін басқара алатын адам үлкен жетістіктерге жетеді. Оны қалай дамытуға болады? Ерік-жігерді жаттықтырудың жеті әдіс-тәсілін ұсынамын.

1. Фундаменталды әдеттерді дамытыңыз. Әр адам барлық проблемаларын шешіп беретін сыйқырлы таяқша тапсам деп ойлайды. Ерік-жігер саласында ондай нарсе жоқ, дегенмен фундаменталды әдеттерден бастауға болады.

Біріншісі – физикалық жаттығулар. Былай ойлап қарасаң, физикалық жаттығулардың қандай қатысы бар? Бірақ физикалық жаттығулар тек дисциплинаны жақсартып қана қоймайды, сонымен бірге тамақтану кезінде өз-өзіңізді саналы бақылауға көмектеседі, оқу немесе жұмыста да тиімді болуға ықпал етеді.

Спортпен айналысқыңыз келмейді немесе айналыса аймайсыз ба? Басқа әдетті дамытыңыз: дұрыс тамақтаныңыз, күнделік бастаңыз, өз өміріңізді саналап, жоспарлаңыз. Яғни кез келген пайдалы әдетті тауып және оны дамытыңыз. Ол өз кезегінде ерік-жігеріңізді дамытады.

2. Маңызды міндеттерді, жұмыстарды ертерек орындауға тырысыңыз. Бұл тайм-менеджменттің негізі, кез келген саналы адамның ұстанымы. Заманауи зерттеулер бойынша, ерік-жігер шегі бар ресурс. Күннің соңында ерік-жігер азайып, жоспарланған жұмыстар орындалмай қалуы мүмкін. Бұл көбінесе жаман әдеттерге байланысты. Ерік-жігердің төмендеуі көбінесе күні бойы шаршаудан болуы мүмкін. Сондықтан адам үшін демалыс, медитация, іс-әрекет түрін ауыстыру сияқты әрекеттер өте маңызды. Осы айтқандардың барлығы бір кеңеске әкеледі: күннің басында ең маңызды іс-әрекетттерді орындау қажет.

3. Ерік-жігерді ерік-жігер қолданбай дамыту. Өзіңізді мәжбүрлемес үшін ортаңызды қалыптастырыңыз: печенье жемес үшін, печенье көзге көрінбеу керек, сабақ оқу үшін, сабақ оқитын адамдар арасына барыңыз. Осындай ортада ерік-жігерге көп күш жұмсалмайды.

4. Тік отырыңыз. Ерік-жігер бұлшықет сияқты, ол аз кезде сіз шаршап, қолыңызды түсіресіз. ондай болмас үшін оны шынықтыру керек. Ең басында өз-өзін бақылаудан бастаңыз. Таң қаларлық, бірақ зерттеулер көрсеткендей, адам тік отырып, өзін-өзі басқара бастаса, ерік-жігер нығайып көптеген іс-әрекеттерді істей бастайды.

5. Негізі. Тамақтану және ұйқы. Еріктің қорын ұлғайтқыңыз келеді ма? Онда дұрыс тамақтаныңыз және жеткілікті деңгейде ұйықтаңыз.

6. Прокрастинация ерік-жігерді жақсартады. Сіз әр еліктіргіш заттарға  «жоқ» демей, оны кейінге қалтыруға болады. Жұмыстарды емес, рахат сыйлайтын іс-әрекеттерді де кейінге қалтырайық. Зерттеушілердің ойынша, рахат сыйлайтын іс-әрекеттерді кейінге қалтыру өте күшті мотивация береді және ерік-жігерді арттырады.

7. Егер ойыңыздағыдай болмай жатқанын сезсеңіз, ол қалыпты жағдай. Сонымен сіз барін тастап, еліктіргіш жағдайға бой алдырдыңыз. Маңыздысы осыдан кейін өзіңізді қалай сезінесіз? Әлсіздік танытқаныңыз үшін өзіңізді жегідей жегіңіз келуі мүмкін, бірақ бұны ешқандай жағдайда жасауға болмайды.

Өз-өзіңізді жазғыру, кінәлау өзіндік бақылауды төмендетеді. Өзіңізге аяушылықпен қарап, бұрынғы және қазіргі өзіңізді салыстыру керісінше ерік-жігерді жоғарылатады. Осыған дейінгі уақытта сіз тіпті байқап та көрген жоқсыз, ал енді сізде белгілі талаптарыңыз және жетістіктеріңіз бар.

Өзіңізді жұбатыңыз, бірнеше жақсы сөздер айтыңыз. Бірақ осымен болды, ары қарай тағы да талпыныстар жасаңыз, дамуыңызды жалғастырыңыз.

Барлықтарыңызға сәттілік тілеймін!