ҒАЛАМШАР - ЖАҺАН - САЯХАТ

Ғаламшар

Ғаламшар немесе Планета (көне лат. planeta, грек. aster planetеs — кезбе жұлдыздар) — өз орбитасы бойынша Күнді не басқа жұлдызды айнала қозғалатын, гравитациялық өріс жасауға өз салмағы жеткілікті, соның нәтижесінде шар тәріздес орбитаға ие аспан денесі.

Ғаламшар — өздігінен жарық шығармайтын, жұлдызды айнала қозғалатын, орталық жарық көзімен салыстырғандағы массасы шағын аспан денесі. Күн жүйесінде 9 үлкен планета, 43 планета серіктері, бірнеше ондаған мың кіші планеталар (астероидтар) белгілі. Үлкен планеталардың пішіні сфера тәрізді, соған жақынырақ болады. Күн жүйесіндегі Планеталар Күн жарығын шағылдырғандықтан көрінеді. Кейбір жақын жұлдыздың айналасындағы Планета осы жүйенің масса центрінің түзу сызықты қозғалыс траектория маңайында тербелуін бақылау арқылы анықталады. Қазіргі космогон. теория бойынша планеталық жүйелер Галактикада кеңінен тараған құбылыс болып табылады.

1930 жылы ашылған және содан бері Күн жүйесіндегі 9-шы ғаламшар саналып келген Плутон мәртебесінен айырылды. Жаңа жіктелім бойынша Плутон енді шағын ғаламшарлар немесе планетоидтар санатына жатады.

2006 ж. тамызында Прага қаласында 75 елден жиналған 2,5 мыңдай астроном Халықаралық астрономиялық одақ маслихатында ресми түрде ғаламшар мәртебесін алу үшін аспан денесіне қажетті көрсеткіштерді бекітті.

Жаһандану, немесе ГлобализацияGlobal — «әлемдік», «дүниежүзілік», «жалпы») — жаңа жалпы әлемдік саяси, экономикалық, мәдени және ақпараттық тұтастық құрылуының үрдісі. Терминді ғылыми айналымға алғаш рет  енгізген америкалық экономист . Жаһанданудың жаңа сатысының түрлі аспектілерін 20 ғасырдың ортасынан бастап  зерделеді. Олар ғылымға “интеллектуалдық индустриялар экономикасы деген ұғымдарды енгізді.

 Кейінгі әлемдік тәртіп үшін құру идеясы алғаш рет 20 ғасырдың 40 — 50-ші жылдары -тың зерттеу орталықтары:  тұжырымдады. Жаһандану ұғымы, жалпы алғанда, әлемдік өркениеттің аса маңызды өлшемдерінің жалпы адамзаттық өлшемге ие болуы деп түсіндіріледі. Қоршаған орта, түпкі ресурстар (энергия, су, азық-түлік, көші-қон толқындары, халықаралық  проблемалары жекелеген елдер күшімен шешілуі мүмкін емес.  бұл проблемалардың жаҺандық өлшемге ие болуына ықпал етті.

Зерттеушілер Жаһандануды әр текті, бірақ әлемнің біртұтастыққа айналу логикасымен біріктірілетін өзгерістердің жиынтығы деп түсіндіреді. ЖаҺандық өзара тәуелділік және бүкіләлемдік даму үрдісі Жаһандануға алып келмей қоймайды. Бұл үрдіс  мен жалпыадамдық құндылықтарды қорғауға негізделген халықар. ұйымдар жүйесі ықпалын күшейтеді. Жаһандану әлеуметтік  ретінде көп қырлы және көптеген құрамдас бөліктерді қамтиды. Негізінен, оны ұлттық және әлемдік шаруашылықтың техникалық және қаржылық жағынан дамуының нәтижесі деп есептейді. Алайда әлеуметтік-мәдени өзгерістер, адамдар тұрмысының өзгеруі, адамзаттың қоршаған ортамен қарым-қатынасының күрделенуі де Жаһандануға елеулі ықпал жасап отыр.

Жаһанданудың төмендегідей негізгі құрамдас бөліктері бар:

1. “менталдық” немесе мәдени Жаһандану —  “ұқсастануының” кешендік үрдісі. Қазіргі таңда бүкіл әлем, негізінен, 6 жаҺандық діни жүйеге  бөлінеді. Адамзаттық мәдени құндылықтар ортақтығының күшею үрдісі “менталдық” Жаһанданудың бір көрінісі болып табылады. Соның ішінде америкалық мәдени дәстүр “планетарлық” деп аталынып жүр. Мәдени жаһандану саласында бүгінгі күннің өзінде біртұтас жалпыадамзаттық мәдениеттің нышандары — жаңа нысандармен (желілік мәдениет, ) ұштасқан ежелгі мәдени дәстүрлердің және  синтезі көріне бастады. Бұл жағдай әрбір ұлттық, халықтың өзіне тән  мен мәдениетін сақтап қалуы жолында орасан зор күш-жігер жұмсауын талап етеді;
2. экономикалық жаһандану екі үрдістің жиынтығын — нарықтардың жаһандануын (капиталдық, еңбек ресурстарының, тауарлардың және қызмет көрсетулердің) және экономикалық нысандардың жаһандануын білдіреді және экономиканың ұйымдық құрылымдарының — компаниялардың, фирмалардың,  іріленуімен түсіндіріледі. Қазіргі уақытта экономикалық Жаһанданудың нақты сипаттары бар:
   1. үлкен компаниялардың жетекші рөлі;
   2. жаhандық қаржы, валюта және қор рыноктарының қызмет етуі;
   3. жаhандық ақпараттық желілердің қызмет етуінің нәтижесінде көлік ағындары құрылымының өзгеруі;
   4. жаhандық сауда-экономикалық бірлестіктер мен одақтардың құрылуы мен қызмет етуі;
   5. барлық ұлттық және халықар. қаржылық, валюталық трансакциялардың жаhандық желіге аударылуы;
   6. бөлшек саудалық, банктік, сақтандыру және сауда операцияларын жаhандық желіге аударылуы;
3. аумақтық Жаһандану — мемлекетаралық құрылымдардың күшею үрдісі. Мемлекетаралық экономикалық және әскери-саяси одақтар Жаһанданудың барынша жоғары деңгейдегі мәнін көрсетеді. Бұл ретте Жаһандану нәтижесінде болашақта ұлттық мемлекеттерге немесе басқа да аумақтық құрылымдарға бөлінбейтін біртұтас өркениет құрылуы мүмкін деген болжам айтылады. Бірақ ол ұлттар мен халықтар арасындағы этникалық және мәдени айырмашылықтар барынша жойылған жағдайда ғана жүзеге асуы мүмкін. Кейбір мамандар дәстүрлі мемлекеттерді аймақтық қауымдастықтардың ығыстыру үрдісі дами түседі деп есептейді. Ал енді бір зерттеушілер аймақтық қоғамдасу үрдісін бүкіләлемдік Жаһанданудың зиянды әсерінен қорғанудың бірден бір жолы деп қарайды.
4. ақпараттық-коммуникациялық Жаһандану — қазіргі заманғы  үрдістердің ішінде аса ықпалдысы. Оған:  мүмкіндіктерді дамыту және ғарыштық кеңістікті ақпарат беру үшін пайдалану; жаhандық ақпарат желілерінің пайда болуы және тез дамуы; адамзат тұрмысындағы көптеген үрдістердің компьютрлендірілуі жатады. Сонымен қатар, келешекте екі бағыттағыбасымдылықпен дамыту; байланыстырудың жеке жүйесі мен жаhандық позицияланудың дамуы; ақпараттық коммуникациялық кешендердің мен үй шаруаларын басқарудың жаhандық жүйесін құру; өмір сүру үрдістерінің мейлінше үлкен бөлігін  жүреді;
5. этникалық Жаһандану негізгі екі үрдістен тұрады —  халқының санының өсуі және әр түрлі этникалық топтардың өзара .

Жаһанданудың жағымды нәтижелеріне мыналар жатады: неғұрлым жылдамырақ экономикалық даму, өмір деңгейінің жоғарылауы, техникалық жаңалықтар мен басқару дағдыларын жеделдетіп енгізу және тарату, жеке тұлғалар үшін де, ел үшін де жаңа экономикалық мүмкіндіктер туғызу. Жаһандану тұңғыш рет біртұтас ақпараттық кеңістік арқылы әлемдік экономиканың барлық құрамдас бөліктерін біріктіруде.

Саяхат дегеніміз - адамдардың алыс географиялық арасындағы қозғалысы. 

Саяхаттау - адамның өмірін жарқын ете түсетін, түрлі тәтті естеліктерге толтыратын дүние. Ол адамға қанат бітіріп, дүниетанымын кеңейтеді.Саяхат бастау алады. Ерте саяхат баяу, қауіпті және сауда мен көші-қон басым болғанымен, көптеген жылдар бойғы мәдени және технологиялық жетістіктер саяхат оңай және қол жетімді болды дегенді білдірді.  Содан бері адамзат тасымалдауда ұзақ жолдан өтті Христофор Колумб 1492 жылы Испаниядан жаңа әлемге жүзіп барды, экспедиция соңғы межеге жету үшін 10 апта уақытты алды; ХРИСТОФОР КОЛУМБ (1451 - 1506)

Ашылулардың ұлы дәуірінің саяхатшылары туралы айта отырып, ең алдымен адамзат экономикасының омыртқасын батысқа қарай бұрып, тарихтағы жаңа дәуірдің бастауы болған Христофор Колумб туралы айтуымыз керек. Тарихшылардың атап өтуінше, Колумб Жаңа әлемді ашуға жүзіп бара жатқанда, «алтын» сөзі көбінесе оның журналының жазбаларында кездеседі, ал «жер» сөзінде емес.

Христофор Колумб Марко Поло берген ақпаратты ескере отырып, батысқа жүзу арқылы алтын мен байлыққа толы Қиыр Шығысқа жетемін деп сенген. Нәтижесінде 1492 жылы 2 тамызда ол Испаниядан үш кемемен жүзіп, батысқа бет алады. Атлант мұхиты арқылы саяхат 2 айдан астам уақытқа созылды, ал 11 қазанда Родриго Триана Ла Пинта кемесінен жерді көрді. Бұл күн еуропалықтар мен американдықтардың өмірін түбегейлі өзгертті.

Ұлы ашылулар дәуіріндегі көптеген тамаша саяхатшылар сияқты Колумб 1506 жылы Валладолид қаласында кедейлікте қайтыс болды. Колумб жаңа материк ашқанын білмеді, бірақ Үндістанға батыс арқылы жүзіп үлгердім деп ойлады

Шоқанның Қашғарияға саяхаты ғалымдық, ағартушылық саласындағы еңбегінің жаңа белеске көтерілуіне жол ашты. Қашғария ол кезде Ресей тарапынан зерттелмеген өлке болатын. Саудагер ретінде Қашғарияға құпия барған Шоқан, өлкенің экономикалық саяси құрылымын зерттеп, оның тарихы мен этнографиясынан көптеген материалдар жинайды. Қашқарияға сапарынан «Алтышаһардың, яғни Қытайдың Нан лу уәлаятының шығыстағы алты қаласының жайы» атты еңбегі дүниеге келді. Бұл  халықтарының тарихына, әлеуметтік құрылысына арналып, сол заман ғылымының биік деңгейінде жазылған әлемдегі тұңғыш зерттеу жұмысы еді.

Ұлы географиялық ашулар дәуіріндегі ұлы саяхатшылардың таңғажайып маршруттарының бірі - Фернанд Магеллан Атлант мұхитынан Тынық мұхитына дейінгі тар бұғаз арқылы өтіп, Магеллан өзінің тыныш суларымен атаған.

XVI ғасырда Португалия мен Испания арасында теңіздер мен мұхиттарда үстемдік ету үшін байыпты жарыс болды; тарихшылар бұл жарысты АҚШ пен КСРО арасындағы ғарышты зерттеу жарысымен салыстырады. Португалия Африканың жағалауында үстемдік еткендіктен, Испания батыс арқылы Спайс аралдарына (қазіргі Индонезия) және Үндістанға жетудің жолдарын іздеді. Фернанд Магеллан Батыс арқылы Шығысқа жаңа жол іздеуге тура келетін штурманға айналды.

1519 жылы қыркүйекте Фернанд Магеллан бастаған жалпы 237 матросы бар 5 кеме батысқа бет алды. Үш жылдан кейін Хуан Себастьян Элкано бастаған бір ғана кеме бортында 18 теңізшімен бірге оралды. Бұл адам бүкіл әлемде бірінші рет жүзген болатын. Ұлы саяхатшы Фернанд Магелланның өзі Филиппин аралдарында қайтыс болды.

ДЖЕЙМС КУК (1728-1779)

Бұл ұлы британдық саяхатшы Тынық мұхитының ең танымал зерттеушісі болып саналады. Ол ата-анасының шаруашылығынан кетіп, Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз күштерінің керемет капитаны болды. Ол 1768 жылдан 1779 жылға дейін үш үлкен саяхат жасады, олар Тынық мұхитының карталарында көптеген бос жерлерді толтырды. Куктың барлық саяхаттарын Ұлыбритания Океания, Австралия және Жаңа Зеландияда бірқатар географиялық және ботаникалық бағыттарға жету үшін өткізді.

ЧАРЛЬЗ ДАРВИН (1809 - 1882)

Ұлы саяхатшылар мен олардың ашқан жаңалықтары туралы әңгімеде 22 жасында Оңтүстік Американың шығыс жағалауын зерттеу үшін 22 жасында Бигл брикантина саяхатына шыққан Чарльз Дарвиннің есімі болуы керек екенін бірнеше адам біледі. Осы саяхатта Чарльз Дарвин 5 жыл ішінде бүкіл әлемді жүзіп өтіп, біздің планетамыздың флорасы мен фаунасы туралы орасан зор мәліметтер жинады, бұл Дарвиннің тірі организмдер эволюциясы теориясын алға жылжытуда маңызды болды.

Осы ұзақ сапардан кейін ғалым жиналған материалды мұқият оқып, дұрыс қорытынды жасау үшін өзін Кенттегі үйіне қамап тастады. 1859 жылы, яғни әлемді шарлап шыққаннан кейін 23 жыл өткен соң, Чарльз Дарвин «Табиғи сұрыптау арқылы түрлердің пайда болуы туралы» атты еңбегін жариялады, оның негізгі тезисі тірі организмдер тірі организмдер тірі қалмайды, бірақ қоршаған орта жағдайларына бейімделген болатын ...

Саяхаттар Орта ғасыр қиындықтар мен қиындықтарды ұсынды, алайда бұл экономика мен қоғам үшін маңызды болды. ХРИСТОФОР КОЛУМБ (1451 - 1506)

Ашылулардың ұлы дәуірінің саяхатшылары туралы айта отырып, ең алдымен адамзат экономикасының омыртқасын батысқа қарай бұрып, тарихтағы жаңа дәуірдің бастауы болған Христофор Колумб туралы айтуымыз керек. Тарихшылардың атап өтуінше, Колумб Жаңа әлемді ашуға жүзіп бара жатқанда, «алтын» сөзі көбінесе оның журналының жазбаларында кездеседі, ал «жер» сөзінде емес.

Христофор Колумб Марко Поло берген ақпаратты ескере отырып, батысқа жүзу арқылы алтын мен байлыққа толы Қиыр Шығысқа жетемін деп сенген. Нәтижесінде 1492 жылы 2 тамызда ол Испаниядан үш кемемен жүзіп, батысқа бет алады. Атлант мұхиты арқылы саяхат 2 айдан астам уақытқа созылды, ал 11 қазанда Родриго Триана Ла Пинта кемесінен жерді көрді. Бұл күн еуропалықтар мен американдықтардың өмірін түбегейлі өзгертті.

Ұлы ашылулар дәуіріндегі көптеген тамаша саяхатшылар сияқты Колумб 1506 жылы Валладолид қаласында кедейлікте қайтыс болды. Колумб жаңа материк ашқанын білмеді, бірақ Үндістанға батыс арқылы жүзіп үлгердім деп ойлады.

ФЕРНАНД МАГЕЛЛАН МЕН ХУАН СЕБАСТЬЯН ЭЛЬКАНО (16 Ғ.)

Ұлы географиялық ашулар дәуіріндегі ұлы саяхатшылардың таңғажайып маршруттарының бірі - Фернанд Магеллан Атлант мұхитынан Тынық мұхитына дейінгі тар бұғаз арқылы өтіп, Магеллан өзінің тыныш суларымен атаған.

XVI ғасырда Португалия мен Испания арасында теңіздер мен мұхиттарда үстемдік ету үшін байыпты жарыс болды; тарихшылар бұл жарысты АҚШ пен КСРО арасындағы ғарышты зерттеу жарысымен салыстырады. Португалия Африканың жағалауында үстемдік еткендіктен, Испания батыс арқылы Спайс аралдарына (қазіргі Индонезия) және Үндістанға жетудің жолдарын іздеді. Фернанд Магеллан Батыс арқылы Шығысқа жаңа жол іздеуге тура келетін штурманға айналды.

1519 жылы қыркүйекте Фернанд Магеллан бастаған жалпы 237 матросы бар 5 кеме батысқа бет алды. Үш жылдан кейін Хуан Себастьян Элкано бастаған бір ғана кеме бортында 18 теңізшімен бірге оралды. Бұл адам бүкіл әлемде бірінші рет жүзген болатын. Ұлы саяхатшы Фернанд Магелланның өзі Филиппин аралдарында қайтыс болды.

ДЖЕЙМС КУК (1728-1779)

Бұл ұлы британдық саяхатшы Тынық мұхитының ең танымал зерттеушісі болып саналады. Ол ата-анасының шаруашылығынан кетіп, Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз күштерінің керемет капитаны болды. Ол 1768 жылдан 1779 жылға дейін үш үлкен саяхат жасады, олар Тынық мұхитының карталарында көптеген бос жерлерді толтырды. Куктың барлық саяхаттарын Ұлыбритания Океания, Австралия және Жаңа Зеландияда бірқатар географиялық және ботаникалық бағыттарға жету үшін өткізді.

ЧАРЛЬЗ ДАРВИН (1809 - 1882)

Ұлы саяхатшылар мен олардың ашқан жаңалықтары туралы әңгімеде 22 жасында Оңтүстік Американың шығыс жағалауын зерттеу үшін 22 жасында Бигл брикантина саяхатына шыққан Чарльз Дарвиннің есімі болуы керек екенін бірнеше адам біледі. Осы саяхатта Чарльз Дарвин 5 жыл ішінде бүкіл әлемді жүзіп өтіп, біздің планетамыздың флорасы мен фаунасы туралы орасан зор мәліметтер жинады, бұл Дарвиннің тірі организмдер эволюциясы теориясын алға жылжытуда маңызды болды.

Осы ұзақ сапардан кейін ғалым жиналған материалды мұқият оқып, дұрыс қорытынды жасау үшін өзін Кенттегі үйіне қамап тастады. 1859 жылы, яғни әлемді шарлап шыққаннан кейін 23 жыл өткен соң, Чарльз Дарвин «Табиғи сұрыптау арқылы түрлердің пайда болуы туралы» атты еңбегін жариялады, оның негізгі тезисі тірі организмдер тірі организмдер тірі қалмайды, бірақ қоршаған орта жағдайларына бейімделген болатын ...